Jeroen Bosch
1450 - 1516
Jeroen Bosch ('s-Hertogenbosch, circa 1450 – augustus 1516), ook Hieronymus of Jheronimus genoemd, was een Nederlands kunstschilder van de Noordelijke Renaissance. Hoewel hij al tijdens zijn leven internationaal befaamd was, en zelfs koningen en hertogen zijn schilderijen kochten, is er vrij weinig over hem bekend.
werk
Veel van het werk van Jeroen Bosch beeldt de zonde uit, het falen van de menselijke moraal, of de kwaadaardigheid en de dwaasheid van de mensheid. De schilderijen bevatten zeer veel figuren uit de rijke verbeeldingswereld van Bosch, evenals heel veel symboliek, die tegenwoordig niet allemaal meer begrepen wordt.
Uniek voor zijn tijd is ook de manier waarin Bosch het landschap afbeeldt, als een groot decor voor alle kleine figuren.
De schilderijen van Bosch hebben een tamelijk ruw oppervlak, waarin de verfstreken zichtbaar zijn, dit in tegenstelling tot de gladdere schilderijen van zijn tijdgenoten en voorgangers.
Tegen het eind van zijn leven schilderde Bosch schilderijen met grotere figuren, die het schilderij lijken uit te stappen, en die dicht bij de toeschouwer staan. Een voorbeeld is De doornenkrooning.
Tuin der lusten
Bosch schilderde diverse triptieken of drieluiken. Het beroemdste is wellicht de Tuin der Lusten, geschilderd rond 1480-90 waarschijnlijk in opdracht van Engelbrecht II van Nassau en later eigendom van Willem de Zwijger.
Op het linkerpaneel staan Adam en Eva in het paradijs met verschillende wonderlijke dieren. De aardse lusten met veel naakte figuren, veel fruit en vogels zijn afgebeeld op het grotere middenpaneel. Op de rechterkant staat de hel afgebeeld, waarin de zondaars de meest verschrikkelijke straffen ondergaan.
Op de buitenste panelen van de triptiek, als de twee zijpanelen gesloten zijn, is een grote bol geschilderd, die de hemelbol voorstelt met daarbinnen, op een plat vlak, de aarde. Deze bol geeft de wereld weer na de derde dag van het scheppingsverhaal volgens het boek Genesis.
Sektelid of krankzinnig?
Een Duitse kunsthistoricus Fränger, opperde in 1947 het idee dat Bosch lid is geweest van de Adamieten, ook wel de 'Broeders en Zusters van de Vrije Geest' genoemd. Dit was een sekte die Adam vereerde als de enige van zonden vrije persoon. Via Adam zou de mensheid terug kunnen keren naar een toestand van schuldeloosheid, waarmee het paradijs op aarde terug zou komen. De leden van de Adamieten zouden dan ook graag naaktlopen. Tegewoordig meent vrijwel iedereen dat dit lidmaatschap onmogelijk waar kan zijn, omdat de Adamieten 100 jaar eerder dan Bosch in Brussel actief waren, maar niet meer tijdens zijn leven in 's-Hertogenbosch. Bovendien lijkt het lidmaatschap van de Adamieten onverenigbaar met het lidmaatschap van de Broederschap van Onze-Lieve-Vrouw. Bovendien maakt de middeleeuwse symboliek ondubbelzinnig duidelijk dat de mensen op het middenpaneel zondig zijn. Bosch veroordeelt hen dus.
Iedere generatie heeft een nieuwe mening over Bosch, die niet zelden meer verteld over die generatie dan over Bosch. Zo werd wel gedacht dat Bosch krankzinnig was in de jaren dat de psychoanalyse populair was en dat Bosch in elk geval geobsedeerd door zonde en schuld zou zijn. In de jaren zestig vroeg men zich ook af of hij als hij schilderde gedrogeerd geweest zou kunnen zijn. De ongebreidelde fantasie van Bosch doet de toeschouwer zich inderdaad afvragen waar hij het allemaal vandaan haalt. Niet alle schilders die leefden aan het eind van de Middeleeuwen hadden immers een dergelijk gruwelijke beeldtaal.
De 16e-eeuwse schrijver Ludovico Guiccardini omschreef het werk van Bosch als bestaande uit vreemde drollen ende seltsame grillen ('drol' betekende in het toenmalige Nederlands 'grap').
Invloeden
Pieter Brueghel de Oude (ca. 1525-1569) werd beïnvloed door het werk van Bosch, evenals de Haarlemmer Jan Mandijn. Men zegt ook dat de schilderijen van Bosch een bron van inspiratie zijn geweest voor het surrealisme uit de twintigste eeuw.
